Prawo do zastawu – skuteczna walka z nieuczciwym kontrahentem?
[ 24 Listopad 2010 ]
Prawo do zastawu jawi się jako jedno z dostępnych narzędzi, gdy operatorzy logistyczni i spedytorzy są „stawiani pod ścianą” przez dużych klientów, dających do podpisania kontrakt na zasadzie „take it or leave it” – tylko jak prawidłowo korzystać z tego instrumentu prawnego? – o tym dyskutowano podczas seminarium pt. „Prawo zastawu w praktyce spedycyjnej” , które zorganizowała firma ET Logistik pod patronatem Polskiej Izby Spedycji i Logistyki i Kancelarii Nowakowski i Wspólnicy w pierwszej połowie listopada br. w Warszawie.
Prawo do zastawu jest jednym z potencjalnych narzędzi zabezpieczenia spływu należności od zleceniodawców. „Doświadczenie z Polski, ale także z innych krajów, wskazuje, że operator staje się bezradny wobec klienta kontraktowego, który narusza harmonogram regulowania zobowiązań. Skorzystanie z prawa do zastawu oznacza podjęcie przez operatora „otwartej wojny” z klientem w której nie ma zwycięzcy.” – mówił podczas seminarium prof. Wojciech Paprocki prezes zarządu ET Logistik. Spotkanie odbyło się 9 listopada 2010r. w Warszawie, po którym odbył się koktajl z okazji przyjęcia firmy ET Logistik do grona członków zwyczajnych Polskiej Izby Spedycji i Logistyki. W spotkaniu uczestniczyło kilkadziesiąt osób, przedstawicieli firm z branży TSL. Temat dot. "prawa do zastawu" jest w ostatnim czasie jednym z najważniejszych w branży TSL, która szuka skutecznych narzędzi w walce z nieuczciwym kontrahentem. A jak wiadomo w czasie kryzysu sytuacji związanych z odzyskaniem płatności za wykonane usługi jest wiele. Za to skutecznych narzędzi prawnych do walki z nieuczciwymi zachowaniami w kwestiach płatności jest nie za wiele. Jednym z nich jest właśnie prawo zastawu.
Różnica siły oddziaływania
Zatrzymanie przesyłki w drodze przez spedytora nie wywołuje dyskusji o adekwatności zastosowanego narzędzia windykacji należności i jej wartości w stosunku do wartości zatrzymanego towaru. Jeśli zaś operator logistyczny (powołujący się na uprawnienia spedytora do skorzystania z prawa do zastawu) chce skorzystać z prawa zatrzymując zapas towaru, to staje wobec dylematu, czy wartość zatrzymanego towaru będzie w prawidłowej relacji do wartości swojego roszczenia. Błąd w ocenie wartości towaru może wywołać różnorodne konsekwencje:
- zbyt niska wartość zatrzymanego towaru spowoduje, że roszczenie pozostanie w części niezaspokojone
- zbyt wysoka wartość spowoduje, że właściciel towaru może zgłosić swe roszczenia odszkodowawcze
Zgodnie z literą prawa, prawo do zastawu ustawowe (przysługujące spedytorowi) musi ustąpić prawu do zastawu rejestrowego W rzeczywistości dla spedytora oznacza to brak możliwości skorzystania z prawa do zastawu. Nie ma skutecznego sposobu sprawdzenia, czy towar przyjęty do obsługi logistycznej lub transportowej, stanowi przedmiot zastawu rejestrowego.
Zastaw ustawowy w przewozie i spedycji
Przepisy regulujące zastaw na przesyłce określone są w ustawach: Kodeks cywilny, Prawo przewozowe, Kodeks morski, Prawo lotnicze. Zastaw na przesyłce przysługuje:
- spedytorowi
- przewoźnikowi
Zastaw na przesyłce jest zastawem ustawowym. Przysługuje więc przewoźnikowi i spedytorowi z mocy samego prawa, bez konieczności zawierania umowy. Z mocy art. 326 KC do zastawu ustawowego stosowane są odpowiednio przepisy dotyczące zastawu na rzeczy ruchomej, zawarte w artykułach 306-325 KC. Cechy zastawu to:
- wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z rzeczy bez względu na to, czyją stała się własnością, i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela rzeczy, wyjąwszy tych, którym z mocy ustawy przysługuje pierwszeństwo szczególne
- przepisy o nabyciu własności rzeczy ruchomej od osoby nie uprawnionej do rozporządzania rzeczą stosuje się odpowiednio do ustanowienia zastawu
- jeżeli w chwili ustanowienia zastawu rzecz jest już obciążona innym prawem rzeczowym, zastaw powstały później ma pierwszeństwo przed prawem powstałym wcześniej, chyba że zastawnik działał w złej wierze
- nieważne jest zastrzeżenie, przez które zastawca zobowiązuje się względem zastawnika, że nie dokona zbycia lub obciążenia rzeczy przed wygaśnięciem zastawu
- zaspokojenie zastawnika z rzeczy obciążonej następuje według przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym.
Roszczenia spedytora
Zastaw w umowie spedycji reguluje art. 802 KC: „Dla zabezpieczenia roszczeń o przewoźne oraz roszczeń o prowizję, o zwrot wydatków i innych należności wynikłych ze zleceń spedycyjnych, jak również dla zabezpieczenia takich roszczeń przysługujących poprzednim spedytorom i przewoźnikom, przysługuje spedytorowi ustawowe prawo zastawu na przesyłce, dopóki przesyłka znajduje się u niego lub u osoby, która ją dzierży w jego imieniu, albo dopóki może nią rozporządzać za pomocą dokumentów”. Korzystając z prawa zastawu spedytora może zabezpieczyć:
- roszczenia o przewoźne
- roszczenia o prowizje
- roszczenia o zwrot wydatków i innych należności wynikłych ze zleceń spedycyjnych
- roszczenia przysługujące poprzednim spedytorom i przewoźnikom
Zastaw obowiązuje dopóki przesyłka znajduje się u spedytora lub u osoby, która ją dzierży w jego imieniu i dopóki spedytor może nią rozporządzać za pomocą dokumentów. Zastaw wygasa z chwilą wydania przesyłki. Zastaw w umowie przewozu w kodeksie cywilnym: Art. 790 - „Dla zabezpieczenia roszczeń wynikających z umowy przewozu, w szczególności: przewoźnego, składowego, opłat celnych i innych wydatków, jak również dla zabezpieczenia takich roszczeń przysługujących poprzednim spedytorom i przewoźnikom, przysługuje przewoźnikowi ustawowe prawo zastawu na przesyłce, dopóki przesyłka znajduje się u niego lub u osoby, która ją dzierży w jego imieniu, albo dopóki może nią rozporządzać za pomocą dokumentów”.
Roszczenia przewoźnika
Do roszczeń przewoźnika wynikających z umowy przewozu, zabezpieczone zastawem zalicza się:
- roszczenia o przewoźne
- roszczenia o składowe
- roszczenia o opłaty celne i inne wydatki
- roszczenia przysługujące poprzednim spedytorom i przewoźnikom
Nie jest to katalog zamknięty, przy czym roszczenia muszą wynikać z umowy przewozu tej przesyłki, której dotyczy zastaw. Zastaw obowiązuje dopóki przesyłka znajduje się u przewoźnika lub u osoby, która ją dzierży w jego imieniu, dopóki przewoźnik może nią rozporządzać za pomocą dokumentów. Zastaw wygasa z chwilą wydania przesyłki.
Różnice w zastawie spedytora i przewoźnika
W umowie przewozu zastaw zabezpiecza jedynie roszczenia wynikające z umowy przewozu dotyczącej tej konkretnej przesyłki, co oznacza, że w przypadku nawet zaległości w przewoźnym z tytułu przewozu innych przesyłek przewoźnik nie może ustanowić zastawu na tej przesyłce. W umowie spedycji zastaw zabezpiecza również roszczenia wynikające z poprzednich zleceń spedycyjnych.
W art. 57 ustawy – Prawo przewozowe czytamy:
„1. Przewoźnikowi przysługuje prawo zastawu na przesyłce w celu zabezpieczenia roszczeń wynikających z umowy przewozu, z wyjątkiem przesyłek organów władzy i administracji państwowej oraz organów wymiaru sprawiedliwości i ścigania.
2. Prawo zastawu może być wykonywane, dopóki przesyłka znajduje się u przewoźnika lub u osoby, która ją dzierży w jego imieniu, albo dopóki może nią rozporządzać na podstawie
dokumentów”.
Uwaga! Prawo zastawu nie przysługuje na przesyłkach organów władzy i administracji państwowej oraz organów wymiaru sprawiedliwości i ścigania. Przepisy dotyczące zastawu w Prawie przewozowym dotyczą przewozu rzeczy wykonywanego odpłatnie, za wyjątkiem przewozów w transporcie morskim, lotniczym i konnym. Zastaw może być więc ustanowiony przez przewoźnika kolejowego i drogowego. Przepisy o zastawie stosuje się również do przewozów międzynarodowych, jeżeli umowa międzynarodowa nie stanowi inaczej. Przewóz międzynarodowy uregulowany jest w Konwencjach COTIF:
- Przepisy ujednolicone o umowie międzynarodowego przewozu towarów kolejami (CIM)
- Konwencja o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów (CMR) Konwencje CIM i CMR nie zawierają przepisów dotyczących zastawu na przesyłkach, więc z mocy art. 1 ust. 3 Prawa przewozowego stosujemy przepisy art. 57 Prawa przewozowego
Przewozy morskie
Odpowiednikiem prawa zastawu na przesyłce w kodeksie morskim są „przywileje na przesyłce”
Art. 156 Kodeksu morskiego: „§ 1. Wierzycielom służy na zabezpieczenie wierzytelności uprzywilejowanych ustawowe prawo zastawu na ładunku z pierwszeństwem przed innymi
wierzytelnościami, choćby zabezpieczonymi zastawem wynikającym z umowy lub orzeczenia sądu. § 2. Uprzywilejowanymi są wierzytelności z tytułu:
1) należnych państwu od ładunku kosztów sądowych oraz kosztów egzekucji; wydatków poniesionych na zachowanie lub w celu sprzedaży ładunku i podziału uzyskanej kwoty; opłat i świadczeń publicznych;
2) wynagrodzenia przypadającego od ładunku za ratownictwo oraz udziału w awarii wspólnej, należnego od ładunku statkowi i innym ładunkom;
3) szkód spowodowanych przez ładunek;
4) należności przewoźnika z przewozu danego ładunku”.
Ponadto w art. 157 - ”§ 1 czytamy, że przywilej na ładunku rozciąga się na należne ładunkowi
odszkodowanie za poniesione, a nienaprawione szkody w ładunku i na należny ładunkowi udział w awarii wspólnej. § 2. mówi, że przywilej nie rozciąga się na należne ładunkowi odszkodowanie
ubezpieczeniowe”. Art. 158 – „§ 1. - przywileje na ładunku gasną z chwilą wydania ładunku osobie uprawnionej do odbioru. § 2. Przywileje na należnościach wymienionych w art. 157 § 1 gasną z chwilą wypłacenia tych należności osobie uprawnionej do odbioru”.
Prawo lotnicze
W prawie lotniczym brak jest unormowań dotyczących zastawu na przesyłkach. Zgodnie z przepisem art. 205 ust. 1 Prawa lotniczego w zakresie nieuregulowanym zastosowanie mają przepisy kodeksu cywilnego, a tym samym zastaw można ustanowić na podstawie art. 790 KC.
W umowie przewozu ważne jest przeanalizowanie zapisów umownych dotyczących terminów zapłaty należności za przewóz. Jeżeli zapłata ma nastąpić po wydaniu przesyłki, np. w terminie 30 dni od zrealizowania przewozu, przewoźnik nie może odmawiać wydania towaru, powołując się na przysługujące mu prawo zastawu i uzależniać wydania przesyłki od zapłaty za przewóz, gdyż roszczenie o zapłatę nie jest wymagalne.
Opracowanie: prof. dr hab. Wojciech Paprocki Prezes Zarządu ET Logistik Sp z o.o., Kancelaria Nowakowski i Wspólnicy/red.pisil
źródło: www.pisil.pl
